Жақын адамынан айырылған отбасы мүшелеріне мұрагерлік мәселесін шешумен қатар, марқұмның банктік шоттары, депозиттері, инвестициялары мен қарыздарына қатысты сұрақтарға да жауап іздеуге тура келеді. Қайтыс болған адамның ақшасын кім ала алады? Кредиттері туыстарына өте ме? Ал мобильді банкинг пен цифрлық активтердің тағдыры қалай шешіледі?
Қазіргі уақытта мұра тек пәтер, көлік немесе банктегі қаражатпен шектелмейді. Оған бағалы қағаздар, зейнетақы жинақтары, электрондық әмияндар және басқа да қаржылық активтер кіруі мүмкін. Сонымен бірге марқұмның өтелмеген кредиттері мен өзге де міндеттемелері мұрагерлерге қатысты мәселеге айналады.
Fingramota.kz мәліметінше, қайтыс болған адамның телефонына, банк картасына немесе мобильді қосымшасына қол жеткізу оның ақшасын өз бетінше пайдалануға құқық бермейді.
Мұраны қабылдау үшін қанша уақыт беріледі?
Қазақстанда мұрагерлік мәселелері Азаматтық кодекспен реттеледі. Қайтыс болған адамның мүлкі өсиет бойынша немесе өсиет болмаған жағдайда заңда белгіленген кезектілікпен мұрагерлерге беріледі.
Мұраны қабылдаудың жалпы мерзімі – алты ай. Бұл мерзім адам қайтыс болған күннен бастап есептеледі. Егер азамат сот шешімімен қайтыс болды деп жарияланса, сот өзгеше күн белгілемеген жағдайда, шешім заңды күшіне енген күн есепке алынады.
Мұрагер осы мерзім ішінде мұра ашылған жердегі нотариусқа жүгініп, мұраны қабылдау туралы немесе мұрагерлік құқық туралы куәлік беру жөнінде өтініш беруі керек.
Заң бойынша мұраны іс жүзінде қабылдау мүмкіндігі де бар. Мысалы, мұрагер мүлікті иеленіп, оны сақтау үшін шаралар қолдануы мүмкін. Алайда мұндай әрекеттерді қажет болған жағдайда құжатпен растау талап етіледі.
Сондықтан марқұмның барлық мүлкі мен қаржылық активтері туралы ақпарат толық болмаса да, нотариусқа жүгінуді кейінге қалдырмаған жөн. Алты айлық мерзімді өткізіп алу мұраны рәсімдеуді қиындатуы мүмкін.
Марқұмның ақшасы қай банкте жатқанын қалай анықтауға болады?
Адамның бірнеше банкте шоты, депозиті немесе инвестициялық жинағы болуы мүмкін. Кейбірі ақшасын электрондық әмиянда сақтап, бағалы қағаздарды брокерлік қосымша арқылы сатып алады. Сондықтан туыстары тапқан бір-екі банк картасы марқұмның барлық қаржылық активтері туралы толық мәлімет бермеуі мүмкін.
Мұндай жағдайда нотариус мұра құрамын анықтауға көмектеседі. Заңнамада белгіленген тәртіппен ол банктерге, брокерлік компанияларға және басқа ұйымдарға сұрау салуға құқылы.
Мұрагерлер өздеріне белгілі ақпаратты нотариусқа жеткізгені дұрыс. Мәселен, марқұм пайдаланған банктердің атауын, депозиттері, брокерлік шоттары немесе сақтандыру шарттары болғанын хабарлауға болады.
Алайда туыстық қатынастың өзі банктік үзінді көшірмелерді алуға немесе марқұмның қаражатын басқаруға құқық бермейді. Банк құпиясына жататын ақпарат заңда белгіленген тәртіппен ұсынылады.
Мұрагерлік құқықтары рәсімделгеннен кейін мұрагер қажетті құжаттармен тиісті қаржы ұйымына жүгіне алады.
Банк картасындағы ақшаны алуға бола ма?
Мысалы, күйеуі қайтыс болған әйел оның банк картасын тауып, PIN-кодын біледі делік. Шотта отбасына қажет қаражат қалған. Мұндай жағдайда ақшаны банкоматтан алуға бола ма?
Жоқ. PIN-кодты немесе мобильді банкингтің құпиясөзін білу марқұмның ақшасын пайдалануға заңды негіз болмайды. Банк картасы – шоттағы қаражатқа қол жеткізу құралы ғана. Ал ондағы ақша мұраның құрамына кіреді және мұрагерлерге заңда белгіленген тәртіппен берілуі керек.
Егер қаражат некеде жинақталған ортақ бірлескен меншікке жатса, тірі қалған жұбайының үлесін анықтау мәселесі де қарастырылады. Бұл жағдайда мұра құрамына қайтыс болған адамның үлесі кіреді.
Бұдан бөлек, марқұмның Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорында жинағы болса, отбасы мүшелері жерлеуге арналған біржолғы төлем алуға құқылы болуы мүмкін. Ол үшін мұраны рәсімдеудің аяқталуын күтпей, БЖЗҚ-ға белгіленген тәртіппен өтініш беруге болады.
Зейнетақы жинақтары кәдімгі банктік шоттағы ақшамен бірдей емес. Оларды мұраға беру және жерлеуге арналған төлем жасау тәртібі Әлеуметтік кодекспен реттеледі.
Депозиттер, инвестициялар мен сақтандыру төлемдері кімге беріледі?
Марқұмның банктік шоттарындағы ақшадан бөлек, депозиттері, акциялары, бағалы қағаздары, инвестициялық қорлардағы үлестері және басқа да мүліктік құқықтары мұра құрамына кіруі мүмкін.
Мысалы, адам мобильді қосымша арқылы тұрақты түрде акция сатып алып, бұл туралы отбасына айтпаған болуы мүмкін. Мұндай жағдайда туыстары инвестициялық шоттың қай брокерлік компанияда ашылғанын анықтап, нотариусқа хабарлауы қажет.
Сақтандыру шарттарына да назар аударған жөн. Егер марқұм өмірін сақтандырған немесе кредит алған кезде сақтандыру рәсімдеген болса, қайтыс болу жағдайында төлем қарастырылған-қарастырылмағанын тексеру керек.
Мәселен, сақтандыру шарты бойынша қарыз алушының қайтыс болуы сақтандыру жағдайы деп танылса, төлем кредит берешегін өтеуге бағытталуы мүмкін.
Дегенмен сақтандырудың болуы кредиттің автоматты түрде толық жабылатынын білдірмейді. Шарттағы талаптарды, ерекшеліктерді және төлем алу тәртібін мұқият тексеру қажет.
Сондай-ақ сақтандыру шартында пайда алушы ретінде нақты адам көрсетілсе, төлем әрдайым мұраның құрамына кіре бермейді. Бұл мәселе сақтандыру түрі мен шарт талаптарына байланысты шешіледі.
Қайтыс болған адамның кредитін туыстары өтеуге міндетті ме?
Бұл – мұрагерлікке қатысты ең көп қойылатын сұрақтардың бірі.
Қарыз алушының қайтыс болуы оның кредитінің автоматты түрде жойылуына негіз болмайды. Белгілі бір міндеттемелер мұрагерлерге мүлікпен бірге өтуі мүмкін.
Алайда Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 1081-бабына сәйкес, мұраны қабылдаған мұрагерлер марқұмның қарыздары бойынша өздеріне өткен мұра мүлкінің құны шегінде жауап береді.
Яғни кредитор берешекті өтеу туралы талапты барлық мұрагерге бірлесіп немесе олардың кез келгеніне жеке қоя алады. Бірақ әр мұрагердің жауапкершілігі өзіне мұраға өткен мүліктің құнынан аспауға тиіс.
Мысалы, марқұмнан құны 5 миллион теңгелік автокөлік пен 8 миллион теңге көлемінде өтелмеген кредит қалды делік. Мұрагер автокөлікті қабылдаған жағдайда, оның осы қарыз бойынша жауапкершілігі мұраға алған мүліктің құнымен, яғни 5 миллион теңгемен шектеледі.
Бұл 5 миллион теңгені міндетті түрде өндіріп алады деген сөз емес. Нақты төленетін сома кредит бойынша есептелген берешек пен кредитордың заңды талабына байланысты анықталады.
Сондықтан мұрагерлер кредитті өтеуге асықпай, алдымен берешектің нақты көлемін, кепілдің, кепілгерліктің және сақтандырудың бар-жоғын анықтағаны жөн.
Салық берешегіне қатысты да арнайы тәртіп бар. Қайтыс болған адамның салық міндеттемелері заңда көзделген жағдайларда мұрагерлерге өтіп, мұраға қалған мүліктің құны шегінде өтелуі мүмкін. Бұл ретте мұрагерлердің жекелеген санаттары мен міндеттемелер бойынша заңда ерекшеліктер қарастырылған.
Мұраның пайдалы бөлігін ғана қабылдауға бола ма?
Жоқ. Мұрагер пәтерді, депозитті немесе көлікті қабылдап, ал марқұмның қарыздарынан ғана бас тарта алмайды.
Егер мұраның құрамындағы қарыз мүліктің құнынан көп болса немесе мұрагер оны қабылдағысы келмесе, мұрадан толық бас тарту мүмкіндігін қарастыруына болады.
Жалпы ереже бойынша мұрадан бас тарту да алты ай ішінде нотариус арқылы рәсімделеді. Мұраның бір бөлігін ғана қабылдап, қалған бөлігінен бас тартуға жол берілмейді.
Сондықтан мұндай шешім қабылдамас бұрын мүліктің нақты құнын, берешек көлемін және құқықтық салдарын анықтап алған дұрыс.
Мобильді банкинг пен цифрлық активтердің тағдыры не болады?
Қазір адамның қаржылық өмірінің едәуір бөлігі цифрлық кеңістікте өтеді. Банктік қосымшалар, инвестициялық платформалар, электрондық әмияндар, ақылы жазылымдар мен онлайн-бизнес те белгілі бір мүліктік құқықтар мен міндеттемелерге байланысты болуы мүмкін.
Бірақ қаржылық активке иелік ету құқығы мен жеке аккаунтқа кіру мүмкіндігін шатастырмау керек.
Мысалы, әйел қайтыс болған күйеуінің телефонынан инвестициялық қосымшаны тауып, құпиясөз арқылы оның шотындағы акцияларды көрді делік. Бұл оған бағалы қағаздарды өз бетінше сатуға немесе ақшаны басқа шотқа аударуға құқық бермейді.
Мұндай активтерді алу үшін нотариусқа жүгініп, мұрагерлік құқықтарды рәсімдеу және тиісті қаржы ұйымының талаптарын орындау қажет.
Осы қағида банктік қосымшалар мен электрондық әмияндарға да қатысты.
Ал әлеуметтік желілер, электрондық пошта және бұлтты сақтау сервистерінің өзіндік ережелері бар. Платформаға байланысты туыстары аккаунтты жабу, естелік мәртебесіне ауыстыру немесе белгілі бір деректерді сақтау туралы өтініш бере алады.
Дегенмен мұрагерлік құқықтың болуы марқұмның барлық жеке хат-хабарын оқуға немесе цифрлық аккаунттарына толық қол жеткізуге автоматты түрде мүмкіндік бермейді.
Егер қайтыс болған адамның интернет-дүкені, сайты немесе цифрлық бизнесі болса, оның мүліктік активтерін, доменге және бағдарламалық қамтамасыз етуге құқықтарын, сондай-ақ клиенттер мен серіктестер алдындағы міндеттемелерін анықтау қажет.
Мұрагерлер нені ескеруі керек?
Қаржылық активтерді жоғалтпау және заңдық қиындықтарға тап болмау үшін мына қадамдарды орындаған жөн:
- Нотариусқа уақытында жүгініңіз. Мұраны қабылдаудың алты айлық мерзімін өткізіп алмаңыз.
- Қаржылық активтерді анықтаңыз. Марқұм пайдаланған банктерді, депозиттерді, брокерлік шоттарды, зейнетақы жинақтарын және сақтандыру шарттарын тексеріңіз.
- Қарыздарды анықтаңыз. Кредиттер, кепілдіктер, салық берешегі және басқа міндеттемелер туралы ресми ақпарат алыңыз.
- Мүлік пен қарызды салыстырыңыз. Мұраның құны мен міндеттемелердің көлемін анықтап, шешімді нотариуспен кеңескеннен кейін қабылдаңыз.
- Мұрагерлік құқықты рәсімдеңіз. Қажетті куәлікті алған соң банкке, брокерлік компанияға, БЖЗҚ-ға және басқа ұйымдарға жүгініңіз.
- Цифрлық сервистерді тексеріңіз. Жазылымдарды тоқтату, аккаунттарды жабу және цифрлық активтерді алу тәртібін тиісті ұйымдардан нақтылаңыз.
Жақындарыңызға қаржылық мәселелерді алдын ала жеңілдетуге болады
Адамның қаржылық жағдайы туралы ақпараттың болмауы жақындары үшін қосымша қиындық туғызуы мүмкін. Сондықтан пайдаланатын банктердің, брокерлік компаниялардың, сақтандыру ұйымдарының және басқа қаржы сервистерінің тізімін алдын ала жасап қойған пайдалы.
Онда ұйымдардың атауын және маңызды құжаттардың қайда сақталғанын көрсету жеткілікті. Құпиясөздерді, PIN-кодтарды және банкке кіру деректерін мұндай тізімде сақтаудың қажеті жоқ.
Егер жинақтарыңыз, инвестицияларыңыз немесе жеке бизнесіңіз болса, мұрагерлік мәселелерін нотариуспен алдын ала талқылап, өсиетхат рәсімдеу мүмкіндігін қарастырған жөн.
Мұрагерлік – тек мүлік пен ақша емес, белгілі бір міндеттемелердің де ауысуы. Сондықтан заңда белгіленген мерзімді сақтау, активтер мен қарыздарды анықтау және цифрлық құқықтарды дұрыс рәсімдеу мұрагерлерді артық қиындықтан қорғайды.
