Қымбатшылық, баспана тапшылығы, жұмыссыздық, білім беру жүйесіндегі дағдарыс, жемқорлық және міндетті әскери қызметке қарсылық. Еуропаның бірқатар елінде жастар көшеге шығып, биліктен өзгеріс талап етіп жатыр. Бастапқыда әлеуметтік мәселелерден туындаған қозғалыстар біртіндеп саяси сипат алып, кейбір қалаларда жаппай тәртіпсіздікке ұласты. Бұл – жаңа буынның экономикалық жағдайына ғана емес, билікке және қалыптасқан саяси жүйеге деген көзқарасына қатысты күрделі құбылыс.
Еуропадағы соңғы толқулардың басында негізінен Z буынының өкілдері тұр. Әдетте 1997–2012 жылдары туған адамдарды қамтитын бұл ұрпақтың басты талабы – өз елінде лайықты өмір сүруге мүмкіндік алу.
Мәселе олардың жұмыс істегісі келмеуінде немесе жоғары талап қоюында емес. Керісінше, білім алып, еңбек нарығына шыққанымен, тұрақты табысқа қол жеткізе алмауы, баспана сатып алудың қиындауы және әлеуметтік кепілдіктердің әлсіреуі болашаққа деген сенімін төмендетіп отыр.
Әлеуметтік теңсіздік және жоғалған мүмкіндік
Еуропалық одақтың 2025 жылғы сауалнамасында 16–30 жас аралығындағы азаматтардың 40 пайызы өмір сүру құнының өсуін басты алаңдаушылықтарының бірі ретінде атаған. Ал 18–24 жастағылардың 26,3 пайызы кедейлік немесе әлеуметтік оқшаулану қаупіне тап болған. 65 жастан асқан адамдар арасында бұл көрсеткіш 18,8 пайызды құрайды.
Ұрпақтар арасындағы экономикалық алшақтық та назар аудартады. Мәселен, Францияда 60 жастан асқан азаматтар халықтың төрттен біріне жуық бөлігін құрағанымен, ұлттық байлықтың 60 пайызына иелік етеді.
2000–2023 жылдары бұл елде зейнетақы шығындарының жалпы ішкі өнімдегі үлесі 2,5 пайыздық тармаққа артса, білім беру шығындарының үлесі 0,5 пайыздық тармаққа қысқарған.
Мұны аға буынның әлеуметтік қорғалуына қарсы қоюға болмайды. Алайда мемлекеттік ресурстарды бөлуде келешек ұрпақтың білімі мен кәсіби дамуына жеткілікті көңіл бөлінбеуі ұзақ мерзімді экономикалық тәуекел туғызады.
Тағы бір қайшылық – білімнің әлеуметтік лифт ретіндегі рөлінің әлсіреуі. Диплом алған маман төмен жалақыға жұмыс істеуге мәжбүр болса немесе тұрғын үй сатып алуға шамасы жетпесе, білім арқылы тұрмысын жақсартуға болатынына деген сенімі де жоғалады.
Францияда мұғалім тапшылығы мен оқу орындарының жағдайы, Италияда жас мамандардың төмен жалақыға тап болуы, Албанияда жұмыс орындарының жетіспеуі мен жемқорлық мәселесі өткір тұр. Соның салдарынан бірқатар жас маман өз елінен мүмкіндік іздеудің орнына шетелге кетуді жөн көреді.
Әлеуметтік талаптан жаппай тәртіпсіздікке дейін
Алғашында Франция, Испания және Албанияда байқалған толқулар кейін Италия, Швейцария, Португалия, Австрия, Бельгия, Грекия, Нидерланд және Германияға тарады.
2 қарашадағы мәліметтер бойынша, Еуропаның 12 еліндегі тәртіпсіздіктер кезінде бір түннің өзінде 700-ден астам адам ұсталған. Германияда шерулер 30-дан астам қалада өтіп, оған 100 мыңнан астам адам қатысқан.
Франкфурт-на-Майнедегі қақтығыстар кезінде 100-ден астам полиция қызметкері жарақат алып, 50-ден астам адам ұсталған. Олардың арасында кәмелетке толмағандар да болған.
Германиядағы акциялардың маңызды себептерінің бірі – міндетті әскери қызметті қайта енгізу жоспары. Жастардың бір бөлігі мұндай шешімді милитаризацияның күшеюі деп қабылдап, мемлекеттік қаржының қорғанысқа ғана емес, білім мен әлеуметтік қолдауға да бағытталуын талап етуде.
Алайда кейбір қалалардағы оқиғалар бастапқы талаптардан әлдеқайда алысқа кетті. Дүкендерді қирату, тонау, полицияға шабуыл жасау сияқты әрекеттер қоғамдық қауіпсіздікке қатер төндірді.
Мұндай заңсыздықтарды ақтауға болмайды. Сонымен бірге жекелеген топтардың әрекетін бүкіл қозғалысқа телу де дұрыс емес. Әлеуметтік талаппен бейбіт шеруге шыққандар мен қоғамдық тәртіпті бұзған адамдардың жауапкершілігін ажырату қажет.
Бұл құбылыс тағы бір мәселені аңғартады: қоғамдағы наразылыққа уақытында саяси және институционалдық жауап берілмесе, оны түрлі радикалды топтардың өз мүддесіне пайдалану қаупі артады.
TikTok дәуіріндегі наразылықтың жаңа сипаты
Қазіргі қозғалыстардың ауқымына әлеуметтік желілердің ықпалы зор. TikTok және басқа цифрлық платформалар арқылы бір елдегі оқиға санаулы сағат ішінде бірнеше мемлекетке таралып, ортақ ұрандар мен әрекет үлгілері қалыптасады.
Бірақ әлеуметтік желілер бұл толқулардың себебі емес. Олар – бұрыннан бар проблемаларды жария ететін және адамдарды жылдам ұйымдастыратын құрал.
Цифрлық кеңістіктің екіұдай әсері де бар. Ол азаматтық белсенділікті арттырғанымен, тексерілмеген ақпарат пен арандатушылық үндеулердің таралуын да жеделдетеді. Сондықтан онлайн кеңістіктегі белсенділік нақты қоғамдық жауапкершілікпен ұштасуы керек.
Z буынының саяси мінез-құлқындағы ерекшелік те осында: олар шешім қабылдау үдерісінен шет қалғысы келмейді, биліктен түсінікті жауап пен нақты нәтиже күтеді. Бұрынғыдай ресми мәлімдемелермен шектелу олардың сұранысын қанағаттандыра бермейді.
Саяси жүйеге сенім дағдарысы
Еуропадағы толқулардың астарында мемлекеттік саясаттың басымдықтарына қатысты келіспеушілік те жатыр.
Наразылық білдірушілердің бір бөлігі үкіметтердің мемлекеттік қарызды өтеуге, қорғаныс саласына және Украинаға көмек көрсетуге қомақты қаржы бөліп, ішкі әлеуметтік мәселелерді екінші кезекке ысырып отырғанын сынайды.
Бұл пікірталас бюджет шығындарынан әлдеқайда кең мәселені қозғайды. Азаматтар мемлекет өз қаражатын кімнің және қандай мақсаттың мүддесіне жұмсап отырғанын білгісі келеді. Әсіресе экономикалық қиындықты күнделікті сезінетін буын үшін мұндай шешімдердің әділдігі маңызды.
Егер жастар сайлау, қоғамдық диалог немесе басқа заңды тетіктер арқылы өз мәселесін шеше алмайтынына көз жеткізсе, саяси институттарға деген сенім әлсірейді. Ал сенім жоғалған жерде билік пен қоғам арасындағы алшақтық ұлғаяды.
Сербия тәжірибесі: студенттер саяси өзгеріске ықпал ете ала ма?
Еуропадағы студенттік қозғалыстардың саяси ықпалын көрсеткен мысалдардың бірі – Сербия.
Наразылықтар 2024 жылы Нови-Сад қаласындағы теміржол вокзалының шатыры құлап, 16 адамның қаза табуынан кейін басталды. Студенттер құрылыс сапасын, мемлекеттік бақылауды және қайғылы оқиғаға жауапты тұлғалардың жауапкершілігін талап етті.
Кейін бұл қозғалыс жемқорлық пен мемлекеттік басқарудағы кемшіліктерге қарсы кең ауқымды саяси науқанға айналды.
Сербия тәжірибесі жастардың қоғамдық мәселелерді көтеріп қана қоймай, саяси үдерістерге де ықпал ете алатынын көрсетті. Дегенмен наразылық арқылы билікке қысым жасау мен елді басқаруға қажетті тұрақты бағдарлама ұсыну – екі бөлек міндет.
Түйін
Z ұрпағы биліктен ерекше жеңілдік сұрап отырған жоқ. Олар білім алып, еңбек етіп, өз елінде лайықты өмір сүргісі келеді. Бірақ сапалы білім жұмысқа, жұмыс тұрақты табысқа, ал табыс баспанаға қол жеткізуге мүмкіндік бермесе, жастардың мемлекет ұсынған даму жолына сенімі қайдан болсын?
Еуропадағы наразылықтың астарында осы қайшылық жатыр. Экономикалық өсім туралы есептер көбейгенімен, оның игілігін қоғамның барлық тобы бірдей сезінбесе, көрсеткіштердің өзі халық сенімін сақтап қала алмайды.
Мұның Қазақстан үшін де маңызы бар. Жастарды форумдарға шақырып, мінберден сөйлету немесе қоғамдық белсенділікке үндеп қою – олардың мәселесін шешу емес. Ұсыныстары тыңдалғанымен, шешім қабылдауға ықпал ете алмаса, мұндай диалогтың құны қанша?
Жастарға ұран емес – мүмкіндік, уәде емес – нәтиже керек. Оларды мемлекеттік іс-шаралардың көрермені немесе саяси науқандардың қатысушысы ретінде емес, елдің болашағына қатысты шешімдерге ықпал ете алатын толыққанды азамат ретінде қабылдау қажет.
Өйткені мемлекет үшін ең үлкен қауіп – жастардың көшеге шығуы ғана емес. Ең қауіптісі – олардың өз елінде болашақ бар екеніне сенуден қалуы. Жастардың сенімін жоғалту оңай, ал оны қайта қалыптастыру әлдеқайда қиын.
